1857 च्या उठावाची कारणे – भारतीय
असंतोषाचा विस्फोट
1857 च्या उठावाने भारतीय इतिहासात एक
महत्त्वपूर्ण वळण घेतले. हे उठाव विविध कारणांमुळे उभे राहिले होते. राजकीय, सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक आणि लष्करी पातळीवर असंतोषाच्या अनेक मुद्द्यांवर आधारित हे
आंदोलन फुलले. चला, पाहूया याची
मुख्य कारणे.
1. राजकीय
कारणे
कंपनीचे साम्राज्यवादी धोरण:
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने सुरुवातीला भारतामध्ये व्यापार
करण्याच्या हेतूने पाऊल ठेवले होते, परंतु
या व्यापारी संस्थेने हळूहळू भारतीय राज्यांच्या राजकारणात हस्तक्षेप सुरु
केला.
ब्रिटिश गव्हर्नर जनरल्स, जसे
की लॉर्ड वेलस्ली, लॉर्ड
हेस्टिंग्ज आणि लॉर्ड डलहौसी, यांच्याद्वारे
सत्ताविस्तार चालूच राहिला. कंपनीने विविध संस्थानांना अधीन केलं आणि त्यांची
सत्ता हळूहळू हिरावली. यामुळे विविध प्रादेशिक शक्तींमध्ये असंतोष निर्माण झाला.
संस्थानांचे विलनीकरण आणि खालसा पद्धती:
डलहौसीच्या धोरणानुसार, ज्या
संस्थानिकांच्या उत्तराधिकारी नसत, त्यांची वतने
खालसा करून ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन केली जात. हे धोरण लोकांना नापसंत होते.
उदाहरणार्थ, सातारा, झाशी
आणि नागपूरच्या संस्थानांचा समावेश ब्रिटिश साम्राज्यात करण्यात आला.
पदव्या आणि पेन्शन रद्द:
डलहौसीने संस्थानिकांच्या पदव्या व पेन्शन रद्द करण्याचा निर्णय
घेतला. यामुळे अनेक प्रमुख व्यक्तींमध्ये असंतोष निर्माण झाला, आणि याचा फटका लोकांच्या मनोबलावर पडला.
2. आर्थिक
कारणे
देशी उद्योगधंद्याचा उत्थान व अवनति:
ब्रिटिश साम्राज्यवादी धोरणामुळे भारतीय उद्योगधंदे, विशेषतः कुटीर उद्योग आणि हस्तकला, नष्ट
होण्याच्या मार्गावर होते. ब्रिटिशांनी भारतातील कच्चा माल अतिशय कमी किमतीत विकत
घेऊन तो युरोपमध्ये विकला, आणि यामुळे
भारतीय उद्योगांमध्ये मंदी आली. लाखो लोक बेरोजगार झाले.
शेतीसंबंधी धोरणे:
ब्रिटिश सरकारने शेतकऱ्यांवर अत्यंत जास्त कर लादला. शेतकऱ्यांना
उत्पादनाच्या 2/3 हिस्सा कर म्हणून देणे भाग पडत होते.
दुष्काळाच्या काळातही शेतकऱ्यांवर कर लावले जात होते. त्यामुळे शेतकरी गडगडत गेला
आणि त्याला आर्थिक शोषणाचा सामना करावा लागला.
हिंदी जनतेचे आर्थिक शोषण:
ब्रिटिशांनी भारताचा वापर फक्त आपले आर्थिक हित साधण्यासाठी केला.
भारतातील विविध प्रांतांमध्ये उत्पादित माल, जसे
की चहा, कापसाचा माल आणि मसाले, यांना मोठ्या प्रमाणावर शोषित केले. यामुळे भारताची आर्थिक स्थिती
अत्यंत खराब झाली.
3. सामाजिक
आणि सांस्कृतिक कारणे
हिंदू समाजावर आघात:
ब्रिटिशांनी हिंदू समाजाच्या परंपरांवर काही कायदे लागू केले, जसे सती बंदी (1829 मध्ये) व विधवा
पुनर्विवाहाचे कायदे. हे सर्व कायदे रुढीप्रिय समाजाला स्वीकारता येत नव्हते आणि
त्यांच्यात असंतोष निर्माण झाला.
धार्मिक समता आणि वर्चस्व:
ब्रिटिश शासकांनी भारतीय धर्म आणि संस्कृतीवर आपला प्रभाव वाढवण्याचा
प्रयत्न केला. त्यामध्ये ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार करणे, भारतीय
लोकांना ख्रिश्चन धर्म स्वीकारायला प्रोत्साहित करणे या गोष्टींचा समावेश होता.
यामुळे धार्मिक असंतोष वाढला.
4. धार्मिक
कारणे
ब्रिटिशांचा धर्मप्रसार:
ब्रिटिश सरकारने भारतात ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार करण्यासाठी विविध
योजना राबवल्या. अनेक ख्रिश्चन मिशनरी शाळा उघडण्यात आल्या. यामुळे भारतीयांना असे
वाटू लागले की, इंग्रज आता त्यांच्या धर्माचा पराभव
करू इच्छित आहेत. हे धार्मिक असंतोषाचे एक महत्त्वपूर्ण कारण ठरले.
5. लष्करी
कारणे
हिंदी शिपायांवरील निर्बंध:
ब्रिटिशांनी भारतीय सैनिकांवर अनेक निर्बंध लादले होते. 1806 मध्ये गंध लावणे आणि दाढी करण्याची सक्ती केली. समुद्र पार करून
परदेशात सैन्य पाठवण्याचा निर्णय घेतला. भारतीय सैनिकांना यावरून तीव्र असंतोष
झाला.
इनफिल्ड बंदुकांचे काडतूस प्रकरण:
1857 मध्ये ब्रिटिशांनी इनफिल्ड बंदुकांचा
वापर सुरु केला, ज्यामध्ये काडतूसांच्या सीलसाठी गाई
आणि डुकरांच्या चरबीचा वापर केला गेला. या काडतूसांचा वापर करताना भारतीय
सैनिकांना त्यांच्या धार्मिक विश्वासांचा उल्लंघन होईल असा वाटला. या कारणामुळे
हिंदू आणि मुस्लिम सैनिकांच्या मनात मोठा राग उत्पन्न झाला.
6. तात्कालिक
कारण
काडतूस प्रकरणामुळे शिपायांमध्ये असंतोष वाढला. 1857 मध्ये इन्फिल्ड बंदुकांचे काडतूस वापरण्याचा आदेश देण्यात आला, ज्यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या. या
प्रकरणामुळे सैनिकांनी बंड पुकारले आणि दिल्लीपर्यंत त्याचे गाजावाजाही झाला.
निष्कर्ष:
1857 च्या उठावामुळे भारताच्या इतिहासात एका
नवे युग सुरू झाले. याची कारणे राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि धार्मिक पातळीवर होती. ब्रिटिश साम्राज्याच्या विस्ताराने
आणि त्यांच्या अन्यायपूर्ण धोरणांनी भारतीय समाजाच्या विविध घटकांत असंतोष निर्माण
केला. या उठावाने भारतीय जनतेला एकत्र करून स्वतंत्रतेसाठी संघर्ष सुरू केला.
